नरक चतुर्दशी (छोटी दिवाळी): अंधारावर प्रकाशाचा आणि वाईटावर चांगल्याचा विजय
दिवाळीच्या पाच दिवसांच्या उत्सवातील दुसरा महत्त्वाचा दिवस म्हणजे नरक चतुर्दशी. या दिवसाला छोटी दिवाळी, रूप चतुर्दशी किंवा काली चौदस अशा नावांनीही ओळखले जाते. हा सण कार्तिक महिन्यातील कृष्ण पक्षाच्या चतुर्दशी तिथीला साजरा केला जातो. हा दिवस आपल्याला अंधारातून प्रकाशाकडे आणि अहंकारातून विनम्रतेकडे जाण्याचा संदेश देतो.
नरक चतुर्दशीचे पौराणिक महत्त्व
या दिवसाच्या महत्त्वामागे दोन प्रमुख कथा प्रचलित आहेत:
१. नरकासुर वध:
सर्वात महत्त्वाची कथा म्हणजे भगवान श्रीकृष्ण यांनी नरकासुर नावाच्या क्रूर आणि अत्याचारी राक्षसाचा केलेला वध. नरकासुराने आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर १६,००० कन्यांना बंदी बनवले होते आणि देव-मानवांवर अत्याचार केले होते. कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीच्या दिवशी श्रीकृष्णांनी आपल्या पत्नी सत्यभामा यांच्या मदतीने नरकासुराचा वध केला आणि त्या १६,००० स्त्रियांची मुक्तता केली. हा विजय अत्याचारावर धर्माचा आणि वाईटावर चांगल्याचा विजय म्हणून साजरा केला जातो. नरकासुराने मरण्यापूर्वी श्रीकृष्णाकडे वर मागितला की, त्याच्या मृत्यूच्या दिवशी जो कोणी मंगलस्नान करेल, त्याला नरक यातना (कष्ट) होऊ नयेत. श्रीकृष्णांनी हा वर दिला, तेव्हापासून हा दिवस साजरा करण्याची प्रथा सुरू झाली.
२. यम दीपदान:
नरक चतुर्दशीला मृत्यूचे देव यमराज यांची पूजा आणि यमदीपदान करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी संध्याकाळच्या वेळी यमदेवासाठी दिवा लावला जातो, ज्याला 'यमदीप' म्हणतात. हा दिवा घराबाहेर दक्षिण दिशेला लावला जातो. असे केल्याने अकाली मृत्यूचे भय दूर होते आणि कुटुंबातील सदस्यांना आरोग्य व दीर्घायुष्य लाभते, अशी श्रद्धा आहे.
प्रमुख परंपरा आणि विधी
नरक चतुर्दशीच्या दिवशी महाराष्ट्रात आणि देशभरात खालीलप्रमाणे विधी केले जातात:
* अभ्यंग स्नान: या दिवसाचा सर्वात महत्त्वाचा विधी म्हणजे सूर्य उगवण्यापूर्वी सुवासिक तेल (उटणे) लावून गरम पाण्याने स्नान करणे. यालाच अभ्यंग स्नान म्हणतात. असे मानले जाते की हे स्नान केल्याने सर्व पापे धुऊन जातात आणि सौंदर्याची प्राप्ती होते. यामुळेच याला 'रूप चतुर्दशी' असेही म्हणतात.
* कारीट फोडणे: अभ्यंग स्नान झाल्यानंतर कारिटाचे फळ (किंवा तत्सम कडू फळ) पायाच्या अंगठ्याने फोडण्याची परंपरा आहे. कारिटाचे फळ हे नरकासुराचे प्रतीक मानले जाते. नरकासुराचा वध झाल्याचे प्रतीक म्हणून हे फळ फोडले जाते आणि त्यातून बाहेर पडणारा रस हे नरकासुराच्या रक्ताचे प्रतीक मानले जाते.
* यमदीपदान: सायंकाळी घराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ किंवा तुळशीजवळ यमराजाच्या नावाने एक दिवा लावला जातो.
* स्वच्छता आणि रोषणाई: नरक चतुर्दशीच्या दिवसापासून घराची पूर्ण स्वच्छता केली जाते आणि रात्रीच्या वेळी घरामध्ये आणि अंगणात दिवे लावून रोषणाई केली जाते. खऱ्या अर्थाने दिवाळीच्या मुख्य दिवसाच्या आनंदाची सुरुवात याच दिवसापासून होते.
या दिवशी श्रीकृष्णाची, माता कालीची आणि यमराजाची पूजा केली जाते. नरक चतुर्दशीचा सण केवळ धार्मिक नाही, तर तो आपल्यातील आलस्य आणि अहंकार सोडून नवे चैतन्य आणि प्रकाश स्वीकारण्याचा संदेश देतो.